30 Νοεμβρίου. Η ορθόδοξη εκκλησία μας τιμά την μνήμη του Αποστόλου Ανδρέα, επονομαζόμενο και ως Πρωτόκλητος, επειδή πρώτος αυτός, μαζί με τον αδελφό του Πέτρο, κλήθηκε να ακολουθήσει τον Ιησού. Η Πάτρα κάθε χρόνο τιμά με ιδιαίτερη λαμπρότητα τον Άγιό της καθώς θεωρείται ο στυλοβάτης της πόλης και οι κάτοικοι νοιώθουν ότι ενεργούν υπό την προστασία του.

Ο Ανδρέας καταγόταν από τη Βηθσαϊδά της Γαλιλαίας και ήταν γιος του αλιέα Ιωνά. Ακολούθησε το επάγγελμα του πατέρα του, όπως και ο αδελφός του Πέτρος, έχοντας ως επίκεντρο των δραστηριοτήτων του τη δυτική όχθη της λίμνης Τιβεριάδας (Γεννησαρέτ). Το όνομά του είναι ελληνικό , σύνηθες μεταξύ των ελληνιζόντων Εβραίων της εποχής εκείνης, και σημαίνει γενναίος, από τη λέξη ανδρεία Δεν υπάρχει καταγεγραμμένο εβραϊκό ή αραμαϊκό όνομα γι’ αυτόν. Και τα δυο αδέλφια φαίνεται να είχαν πνευματικές ανησυχίες, γι’ αυτό είχαν ενταχθεί στον κύκλο των μαθητών του Αγίου Ιωάννου του Προδρόμου.

Μετά την σύλληψη του Ιωάννη του Προδρόμου ο Χριστός τους διαμήνυσε «Δεύτε οπίσω μου και ποιήσω υμάς αλιείς ανθρώπων».

Οι πληροφορίες της Καινής Διαθήκης είναι ελάχιστες για τον Ανδρέα και ανύπαρκτες για το αποστολικό του έργο. Οι εκκλησιαστικοί συγγραφείς αναφέρουν ότι ο Απόστολος Ανδρέας κήρυξε τον Χριστιανισμό στη Σκυθία (σημερινή Νότια Ρωσία), την Ήπειρο, τη Θράκη και το Βυζάντιο, όπου ίδρυσε εκκλησία με πρώτο επίσκοπο τον Στάχυ. Συνέχεια αυτής της πρώτης εκκλησίας θεωρείται το Οικουμενικό Πατριαρχείο της Κωνσταντινουπόλεως, που τιμά τον Απόστολο Ανδρέα ως ιδρυτή του και πρώτο επίσκοπο του Βυζαντίου.

Κατόπιν ο Απόστολος Ανδρέας έφθασε στην Αχαΐα, όπου ίδρυσε εκκλησία και κατόρθωσε να προσηλυτίσει στον Χριστιανισμό τη Μαξιμίλλα, σύζυγο του ανθύπατου Αιγεάτη, την οποία θεράπευσε από μία ανίατη ασθένεια. Ο Ρωμαίος αξιωματούχος εξοργίστηκε και διέταξε στην σταύρωση του Απόστολου Ανδρέα σε σταυρό σχήματος Χ, που ονομάστηκε από τότε «Σταυρός του Αγίου Ανδρέα».

Ο Απόστολος Ανδρέας είναι πολιούχος της Πάτρας, αλλά και του Αμάλφι της Ιταλίας, της Λούκα της Μάλτας και της Εσγκέιρα της Πορτογαλίας. Επίσης είναι προστάτης Άγιος της Ουκρανίας, της Ρωσίας, της Ρουμανίας, του Μπαρμπέιντος και της Σκωτίας,

Ο πρώτος ιερός ναός του Αγ. Ανδρέα στην Πάτρα

Ο πρώτος ναός προς τιμήν του Αποστόλου Ανδρέου οικοδομήθηκε στην Ακρόπολη στο Κάστρο των Πατρών και ήταν τρισυπόστατος αφιερωμένος στον Άγιο Ανδρέα στην Αγία Σοφία και σε άγνωστο Άγιο. Ο ναός του Αγίου Ανδρέου κτίστηκε σε σχήμα Βασιλικής κατά τα τέλη του 5ου αιώνα. Εικάζεται ότι χτίστηκε πάνω σε ερείπια του αρχαίου Ναού της Δήμητρας. Ο Παυσανίας αναφέρει ένα Ναό της Δήμητρας και μία πηγή χρησμών κοντά στη θάλασσα. Πρόκειται για το ιερό πηγάδι που βρίσκεται ακόμη και σήμερα δίπλα στο Ναό και τιμάται ως αγίασμα του Αγίου Ανδρέα.
Σύμφωνα με την παράδοση όταν το 805 Σλάβοι πολιόρκησαν την Πάτρα, σύντομα απομακρύνθηκαν ηττημένοι από τους πατρινούς με θαυματουργή παρέμβαση του Αγίου Ανδρέου. Όπως περιγράφουν ιστορικά βιβλία «η πόλη Σώθηκε τον 8ο αιώνα από μία οπτασία ή άγνωστο που πολέμησε στην πρώτη γραμμή υπό τη μορφή του Αγίου Ανδρέου του Απόστολου.

Ήταν ο πρώτος ναός που οικοδομήθηκε στην μεταεπαναστατική Πάτρα και διετέλεσε Μητρόπολη της πόλης για την περίοδο 1845-1856.

Η αγιογράφηση των οροφών του ναού που παραπέμπουν στις αντίστοιχες δυτικοπρεπείς των Επτανήσων, έγινε από τον ζωγράφο Δημήτριο Βυζάντιο – Χατζηασλάνη, και απεικονίζουν ολόσωμους τους πατριάρχες της Παλαιάς Διαθήκης και τους Αγίους της Εκκλησίας μεταξύ των οποίων και τον Άγιο Ανδρέα στον οποίο είναι αφιερωμένος ο ναός.
Επίσης στο ναό υπήρχε μεγάλος Αργυρός πολυέλαιος έργο του ηπειρώτη καλλιτέχνη Σπύρου Παπαμόσχου.
Τον Νοέμβριο του 1847 ο Ρώσος πρίγκιπας Μουραβιεφ επισκέφθηκε τον παλαιό ναό του Αγίου Ανδρέου και δώρισε τμήμα από το χέρι του ίδιου Αποστόλου το οποίο φυλάσσεται στο ναό

Στη βόρεια πλευρά υψώνεται το πέτρινο κωδωνοστάσιο που κατασκευάστηκε στα τέλη του 19ου αιώνα σε αντικατάσταση του αρχικού ξύλινου.
Ο παλαιός ναός του Αγίου Ανδρέου αποτελεί ξεχωριστό μνημείο της Πάτρας γιατί εκτός από λατρευτικός χώρος, είναι ένα καλλιτεχνικό μνημείο με ιδιαίτερη αξία.

Οι αγιογραφίες στους τοίχους του ναού απεικονίζουν τη ζωή και τα θαύματα του Αγίου Ανδρέου στην Πάτρα και είναι του Πατρινού καλλιτέχνη Ανδρέα Πριονά

Ανάγκη ανέγερσης νέου μεγαλύτερου Ναού

Ο πρώτος Ναός φαίνεται ότι δεν ικανοποιούσε το Θρησκευτικό συναίσθημα της ευσεβούς μερίδας των Πατρινών και αντιμετωπίζεται ήδη από το 1873 περίπτωση Ανέγερσης ενός δεύτερου μεγαλύτερου ναού. Τότε μάλιστα είχαμε την διεξαγωγή δικαστικών αγώνων για τη διεκδίκηση της κτηματικής περιουσίας του ναού με σκοπό την ανοικοδόμηση της νέας εκκλησίας.

Έτσι από τα μέσα μέχρι και τα τέλη του 19ου αιώνα έγινε κοινή Συνείδηση η ανάγκη απόκτησης ενός νέου μεγαλοπρεπούς ναού ο οποίος να είναι το καύχημα της ορθοδόξου εκκλησίας και αντάξιος του πρωτοκλήτου των Αποστόλων. Μάλιστα αυτός ο ναός θα αποτελούσε και μία αντίρροπη δύναμη στους σκοπούς των ρωμαιοκαθολικών οι οποίοι είχαν ιδρύσει ναό προς τιμή του Αγίου Ανδρέου επί της οδού Μαιζώνος, πριν ακόμη οικοδομηθούν οι ορθόδοξοι ναοί της κάτω πόλη της Πάτρας.

Στις 11 Δεκεμβρίου 1895 το δημοτικό συμβούλιο Πατρών με πρόταση του δημάρχου Θάνου Κανακάρη διορίζει επιτροπή ανέγερσης του νέου ναού απαρτιζόμενη από τον Μητροπολίτη Πατρών και Ηλείας τον νομάρχη Αχαΐας και Ήλιδος το Δήμαρχο Πατρέων και επιφανείς Πατρινούς. Επισης το Δημοτικό Συμβούλιο καλεί τον δήμαρχο να προκαλέσει και το αναγκαίο βασιλικό διάταγμα για την ανέγερση του ναού.
Το 1897 κατατέθηκε στη Βουλή σχέδιο νόμου για την σύστασης της Επιτροπής και τον τρόπο ανέγερσης του νέου ναού προς τιμή του πολιούχου της Πάτρας Αποστόλου Ανδρέου. Ο υπουργός Εσωτερικών Γιώργος Κόρπας συνόδευσε την κατάθεση του νομοσχεδίου με εισηγητική έκθεση στην οποία αναφερόταν η σπουδαιότητα του έργου και ο τρόπος ανοικοδόμησης και αξιοποίησης των χρημάτων που είχαν κατατεθεί στην Εθνική Τράπεζα από την εκποίηση οικοπέδων του Ναού.

Η θεμελίωση του νέου ιερού Ναού

Η θεμελίωση του ναού όπως ήταν φυσικό έλαβε πανηγυρικό χαρακτήρα και μάλιστα με την παρουσία του Βασιλιά Γεωργίου του Α΄. Με την προετοιμασία της επίσκεψης του Γεωργίου στην Πάτρα με σκοπό τη θεμελίωση του ναού ασχολήθηκε το δημοτικό συμβούλιο στη συνεδρίαση της 19ης Μαΐου του 1908 καθώς και η επιτροπή ανεγέρσεως. Σημαντικό ρόλο διαδραμάτισε ο δήμαρχος Πατρέων Δημήτριος Βότσης ο οποίος οργάνωσε τη Λαμπρή υποδοχή του βασιλέως και δέχτηκε από αυτόν τόσο το χρυσό σταυρό του Σωτήρος όσο και ευχαριστήριο τηλεγράφημα όταν επέστρεψε ο βασιλιάς στην Αθήνα.
Ο βασιλιάς Γεώργιος και η συνοδεία του έφθασαν με έκτακτο δρομολόγιο της αμαξοστοιχίας η οποία Ξεκίνησε από το Τατόι στις 9:00 το πρωί και έφτασε στην Πάτρα τις απογευματινές ώρες στις 29 Μαΐου του 1908. Η υποδοχή ήταν θέρμη ενώ οι καμπάνες των εκκλησιών ήχησαν χαρμόσυνα.

Την Κυριακή της Πεντηκοστής την 1η Ιουνίου του 1908 το πρωί τελέστηκε πανηγυρική Θεία Λειτουργία από τον επίσκοπο Αντώνιο στον Παλαιό ναό του Αγίου Ανδρέα, ενώ στις 6 το απόγευμα της ίδιας ημέρας θεμελιώθηκε ο νέος Ναός από τον βασιλέα Γεώργιο μέσα σε ατμόσφαιρα ιδιαίτερα εορταστική και συγκινητική….. Το βράδυ των εγκαινίων η επιτροπή ανεγέρσεως παρέθεσε δεξίωση στο Επισκοπείο ενώ κάηκαν πυροτεχνήματα από τρεις φορτηγίδες μέσα στην θάλασσα.
Το 1902 προκηρύχθηκε διεθνής διαγωνισμός για την εκπόνηση της αρχιτεκτονικής μελέτης του ναού. Έλαβαν μέρος αρχιτέκτονες από πολλές χώρες και από την Ελλάδα. Την αξιολόγηση και γνωμοδότηση επί των μελετών έκανε η Ακαδημία Καλών Τεχνών του Βερολίνου στην οποία είχε ανατεθεί η επιλογή αυτή. Προκρίθηκε η μελέτη του γάλλου αρχιτέκτονα Αιμίλιου Ρομπέρ.
Οι οικοδομικές εργασίες άρχισαν αμέσως, όμως μεγάλο πρόβλημα στο μεγαλεπίβολο εγχείρημα ήταν η έλλειψη οικονομικών πόρων, η οποία έγινε σοβαρότερη από τους συνεχιζόμενους πολέμους.

Για την ανέγερση του ναού επιβλήθηκε φόρος τριάντα λεπτών ανά χιλιόλιτρο στην εξαγόμενη σταφίδα από το λιμάνι της Πάτρας.
Την δεκαετία 1912-1922 λόγω των μεγάλων ιστορικών γεγονότων οι εργασίες διεκόπησαν. Το 1926 η Επιτροπή ανεγέρσεως αποφασίζει την συνέχιση των εργασιών, ενώ από τους μηχανικούς τέθηκε θέμα σαθρότητας του εδάφους. Τότε προτάθηκε η λύση της χρησιμοποίησης ως υλικού κατασκευής του νεοεισαχθέντος τότε στην Ελλάδα οπλισμένου σκυροδέματος .
Η ανέγερση του νέου ιερού ναού του Αγίου Ανδρέου δεν ήταν τελικά εύκολη υπόθεση. Οι εργασίες σταματούν και πάλι λόγω οικονομικών προβλημάτων. Από την Επιτροπή ανεγέρσεως πραγματοποιήθηκαν τρεις μεγάλοι έρανοι, αλλά οριστική λύση δόθηκε με το νόμο 3485 του 1955. Βάση αυτού επεβλήθη από 1-2-1956 στους καταναλωτές του ηλεκτρικού ρεύματος στον Δήμο Πατρέων ειδική ερανική εισφορά η οποία ενσωματώθηκε στους λογαριασμούς της ΔΕΗ. Από εκεί και περα ολοκληρώθηκα οι εργασίες αποπεράτωσης του ναού χωρίς όμως να γίνουν οι αγιογραφίες.
Αισίως φθάνουμε στο 1974. Τα εγκαίνια του νέου ιερου ναου του Αγίου Ανδρέου έγιναν με κάθε μεγαλοπρέπεια την Πέμπτη 26 Σεπτεμβρίου, από τον τότε Αρχιεπίσκοπο Αθηνών Σεραφείμ.

Το έργο της αγιογραφήσεως του ναού ξεκίνησε το 1985 από τον αγιογράφο Ιωάννης Καρούσο. Οι εργασίες διακόπτονται για περίπου 13 χρόνια, για να φθάσουμε στο 2006 όπου αρχίζουν και πάλι. Ολοκληρώνονται και η Πάτρα πλέον αποκτά το σύμβολο της, τον μεγαλοπρεπή ναό που αποτελεί σφραγίδα για την αχαϊκή πρωτεύουσα.

Η συνολική επιφάνεια του ναού ανέρχεται σε 1900 τετραγωνικά μέτρα και του γυναικωνίτη σε 700 τετραγωνικά μέτρα η χωρητικότητα του ναού υπολογίζεται σε 7.000 άτομα. Ο κεντρικός Τρούλος του ναού έχει ύψος 40,5 μέτρα και η απόληξη του εξωτερικού Σταυρού βρίσκεται στη στάθμη των 45 μέτρων. Ο Τρούλος αυτός περιστοιχίζεται από 12 άλλους χαμηλότερους τρούλους κωδωνοστάσια που συμβολίζουν τον Ιησού Χριστό με τους δώδεκα μαθητές του.
Η διακόσμηση του νέου ιερού ναού του Αγίου Ανδρέου ήταν πρόκληση για τους καλλιτέχνες καθώς επρόκειτο για την εικονογράφηση και τοποθέτηση ψηφιδωτών σε ένα γιγαντιαίο για τα ελληνικά δεδομένα οικοδόμημα,
Εσωτερικά ο ναός του Αγίου Ανδρέα είναι διακοσμημένος με πολλά ψηφιδωτά και σπουδαία μάρμαρα….

Το τεταρτοσφαίριο της κεντρικής κόγχης είναι υπερμεγέθες και απεικονίζει την Παναγία να είναι σκέπη της πόλεως των Πατρών. Άλλωστε το αποδεικνύει η επιγραφή «αναγράφω σοι η πόλις σου Θεοτόκε»

Η εικονογράφηση του τρούλου ήταν και η μεγαλύτερη πρόκληση. Η συνολική επιφάνεια μαζί με τα σφαιρικά τρίγωνα ανέρχεται στα 997 τετραγωνικά μέτρα. Η ζωγραφική του τρούλου άρχισε το 1989 και τελείωσε το 1992. Έχει 16 παράθυρα που ξεπερνούν τα 5 μέτρα στο ύψος και αυτό δημιουργούσε πρόβλημα στην ανάπτυξη των θεμάτων που έπρεπε να εικονιστούν στο συγκεκριμένο χώρο. Ο αγιογράφος Ιωάννης Καρούσος έχει πει για το συγκεκριμένο. Έπρεπε να δοθεί μία ζωγραφισμένη αρχιτεκτονική λύση Δηλαδή έπρεπε να ζωγραφίσω αρχιτεκτονικά σχήματα μέσα στην ήδη υπάρχουσα αρχιτεκτονική»
Απεικονίζεται ο Παντοκράτορας σε χρυσαφί φόντο που έχει διάμετρο 8 μέτρα και 40 εκατοστά μαζί με την Δόξα. Το κεφάλι του Παντοκράτορα έχει ύψος 2 μέτρα και 45 cm , η μύτη του 70 cm και το χέρι που κρατάει το Ευαγγέλιο 1,5 Mέτρο
Ιδιάιτερης αναφοράς αξίζουν τα τέσσερα σφαιρικά τρίγωνα τα οποία είναι είναι 83 τετραγωνικά το καθένα και εκτιμάται ότι δεν υπάρχουν σε άλλο ναό μεγάλα αρχιτεκτονικά τμήματα. Σε αυτά εικονίζονται οι μεγάλες εορτές. Η γέννηση, η Μεταμόρφωση, η σταύρωση και η Ανάσταση οι οποίες είναι ενωμένες με μεγάλες διακοσμητικές ροζέτες έτσι ώστε να είναι ενοποιημένη όλη η επιφάνεια των σφαιρικών τριγώνων.
Ο νέος ιερός ναός του Αποστόλου Ανδρέου στην Πάτρα αποτελεί κόσμημα και Κέντρο Ορθοδοξίας για τα Βαλκάνια και ολόκληρη την Ευρώπη και έχει χαρακτηριστεί μνημείο της νεώτερης εκκλησιαστικής και αρχιτεκτονικής κληρονομιάς.

Επανακομιδή της Τιμίας Κάρας

Το 1962 η Ι. Μητρόπολις Πατρών και ο Δήμος Πατρέων κατέβαλαν πολλές προσπάθειες προκειμένου η Ρώμη να αποδώσει τον “Θησαυρόν των Πατρέων” στην πόλη του μαρτυρίου του Πρωτοκλήτου. Η ανταπόκριση ήταν θετική.
Αντιπροσωπεία του Πάπα Παύλου με επικεφαλής τον Καρδινάλιο Μπέα μετέφεραν την Τιμία Κάρα του Αποστόλου Ανδρέου από το ναό του Αγίου Πέτρου της Ρώμης και την παρέδωσαν στον Μητροπολίτη Πατρών Κωνσταντίνο στις 26 Σεπτεμβρίου 1964, στην πλατεία Τριών Συμμάχων, ενώπιον χιλιάδων λαού, 20 αρχιερέων, του Προέδρου της Κυβερνήσεως Γεωργίου Παπανδρέου, του κλήρου και πολλών άλλων επισήμων.

Στη συνέχεια η Τιμία Κάρα με μεγαλειώδη πομπή μεταφέρθηκε στο Ναό του Αγίου Ανδρέου.

Ο Σταυρός του Αγ. Ανδρέα

Ένα ακόμη ιερό κειμήλιο, ο σταυρός του μαρτυρίου του Αποστόλου Ανδρέα όπου βρισκόταν στην Πάτρα μέχρι την εποχή της Φραγκοκρατίας, μεταφέρθηκε στην μονή του Άγίου Βίκτωρος στην Μασσαλία. Μάλιστα κατά την διάρκεια της Γαλλικής Επανάστασης, ρίχτηκε στη φωτιά από επαναστάτες για να καταστραφεί. Μεγάλα τμήματα του σταυρού ανασύρθηκαν και σώθηκαν με την παρέμβαση ρωμαιοκαθολικού ιερέα.
Το 1979 ξεκινούν διαβουλεύσεις μεταξύ ορθοδόξων και Ρωμαιοκαθολικών για την επιστροφή του σταυρού στο τόπο του μαρτυρίου. Οι διαβουλεύσεις είχαν αίσιο τέλος και στις 19 Ιανουαρίου του 1980 ο σταυρός φθάνει στο αεροδρόμιο του Αράξου με αεροπλάνο της Πολεμικής αεροπορίας. Από τότε μέχρι και σήμερα ο σταυρός του Αποστόλου Ανδρέα βρίσκεται στον νέο ιερό ναό, σημείο προσευχής για χιλιάδες προσκυνητές…

Το πηγάδι 

Πολλοί είναι εκείνοι που έρχονται να προσκυνήσουν στον Ιερό Ναό του Αγίου Ανδρέα, αλλά δεν γνωρίζουν για το πηγάδι που βρίσκεται δίπλα από τον παλιό ναό. Ακόμα και Πατρινοί μπορεί να μην το ξέρουν.

Αξίζει να κατέβεις στην ιερή πηγή, να μπεις σε μια ατμόσφαιρα μυστηριακή… κι αφού πάρεις τον αγιασμό, ζήτησε υγεία!
Η εικόνα του Αγίου Ανδρέα στο τέρμα του σπηλαίου μαγνητίζει…
Στη θέση του πηγαδιού προϋπήρχε η πηγή της Δήμητρας στην οποία λειτουργούσε και μαντείο μόνο για αρρώστους. Η περιοχή της μαντικής πηγής ήταν ο τόπος όπου δίδασκε ο Απόστολος Ανδρέας. Σύμφωνα με την παράδοση και δίπλα σ’ αυτή την πηγή σταυρώθηκε.
Επάνω ακριβώς από την είσοδο η πλάκα γράφει: «Νημερτές το δ’ ύδωρ/Δημήτερος ην ποτε νούσοις/Ένθα παγείς ξύλω Ανδρέας/Πάτρας αμφιβέβηκε (Ιαματικό είναι τούτο το νερό που κάποτε της θεάς Δήμητρας ήταν, όπου ο Ανδρέας σε ξύλο προσηλώθηκε και προστατεύει την Πάτρα)».
Αποτελεί αντίγραφο της χαμένης αρχικής πλάκας και το επίγραμμα αποδίδεται στον Αρχιεπίσκοπο Παλαιών Πατρών Γερμανό, δεν αποκλείεται όμως να είναι παλαιότερο.