Στην Πελοπόννησο η Κοίμηση της Θεοτόκου τιμάται και σε δυσπρόσβατα μοναστήρια όπως η Έλωνα και η Βαλτεσινιώτισσα, με ιστορία διωγμών και επανίδρυσης.
Πάνω από τον κόκκινο βράχο του Πάρνωνα, στα δέκα λεπτά που χρειάζεται ένα αυτοκίνητο για να ανέβει από το Λεωνίδιο, η καμπάνα της Παναγίας της Έλωνας ακούγεται πριν φανεί το μοναστήρι. Το πρωί της 15ης Αυγούστου οι δρόμοι γύρω γεμίζουν αυτοκίνητα με πινακίδες Αθηνών, Πειραιά, Λακωνίας. Κανείς δεν ήρθε εδώ τυχαία· η διαδρομή προς έναν απόκρημνο βράχο δεν γίνεται εν παρόδω.
Η Κοίμηση της Θεοτόκου συγκεντρώνει κάθε χρόνο τους μεγάλους εορτασμούς σε γνωστά προσκυνήματα, από την Τήνο έως την Πάρο. Στην Πελοπόννησο , όμως, η ίδια γιορτή τιμάται και σε σημεία πολύ πιο δύσκολα στην πρόσβαση: μοναστήρια χτισμένα σε βράχους, εκκλησίες ημιορεινών χωριών, ναοί που έκλεισαν κάποτε με κρατικό διάταγμα και άνοιξαν ξανά δεκαετίες αργότερα. Αυτά τα προσκυνήματα δεν εμφανίζονται συχνά στους τουριστικούς οδηγούς. Έχουν, όμως, τη δική τους ιστορία, με τεκμήρια, χρονολογίες και ανθρώπους που την κράτησαν ζωντανή.
Το «Πάσχα του καλοκαιριού» και η γεωγραφία του
Η εορτή της Κοιμήσεως της Θεοτόκου γιορτάζεται στις 15 Αυγούστου και αποτελεί μία από τις σημαντικότερες γιορτές του ορθόδοξου εορτολογίου, τόσο που έχει καθιερωθεί λαϊκά ως «Πάσχα του καλοκαιριού». Της προηγείται δεκαπενθήμερη νηστεία, ενώ σε πολλά μέρη η παραμονή περιλαμβάνει την ψαλμωδία των Εγκωμίων προς την Παναγία, κατά το πρότυπο του Επιταφίου.
Στην Πελοπόννησο, η γιορτή δεν σταματά στις πόλεις και στα μεγάλα χωριά του κάμπου. Ανεβαίνει στα βουνά. Το Μαίναλο, ο Πάρνωνας και τα ημιορεινά χωριά της Αργολίδας φιλοξενούν ναούς και μονές αφιερωμένες στην Κοίμηση, πολλές από τις οποίες πέρασαν από περιόδους εγκατάλειψης, καταστροφής και επανίδρυσης. Η ιστορία τους δεν είναι μόνο θρησκευτική. Είναι και ιστορία διοικητικών αποφάσεων, πολέμων και ανθρώπων που αρνήθηκαν να αφήσουν έναν τόπο λατρείας να σβήσει.
Γατζωμένη στον βράχο: η Παναγία της Έλωνας
Λίγο έξω από το Λεωνίδιο, στον δρόμο προς τον Κοσμά, η Μονή της Παναγίας της Έλωνας είναι χτισμένη μέσα σε έναν σχεδόν κάθετο κόκκινο βράχο του Πάρνωνα. Η θέα από εκεί φτάνει ως τη θάλασσα της Κυνουρίας.
Η τοπική παράδοση τοποθετεί την ίδρυση της μονής γύρω στο 1300, όταν βοσκοί της περιοχής παρατήρησαν ένα φως σε ένα δυσπρόσιτο σημείο του βράχου. Το φως προερχόταν, σύμφωνα με την ίδια παράδοση, από ένα καντήλι μπροστά σε μια εικόνα της Παναγίας, την οποία αποδίδουν στον Ευαγγελιστή Λουκά. Η ακριβής χρονολογία ίδρυσης δεν έχει τεκμηριωθεί ιστορικά· ό,τι είναι γνωστό με βεβαιότητα προέρχεται από επιγραφή στην είσοδο του σημερινού καθολικού, η οποία χρονολογεί την ανοικοδόμηση του ναού στο 1809, πάνω στα θεμέλια προγενέστερου κτίσματος.
Η μονή δεν έμεινε στο περιθώριο των μεγάλων γεγονότων της περιοχής. Το 1822 προσέφερε δεκαπέντε χιλιάδες γρόσια στην Πελοποννησιακή Γερουσία για τις ανάγκες του Αγώνα, ενώ μοναχοί της πήραν μέρος σε μάχες της Επανάστασης. Η ανεξαρτησία, ωστόσο, δεν σήμαινε αυτόματα και συνέχεια για τη μονή. Με το διάταγμα του 1833 της αντιβασιλείας του Όθωνα, που προέβλεπε το κλείσιμο μοναστηριών με λιγότερους από έξι μοναχούς, η Έλωνα έμεινε χωρίς μοναστική αδελφότητα. Το ίδιο διάταγμα οδήγησε τότε στο κλείσιμο συνολικά 240 μοναστηριών σε όλο το νεοσύστατο ελληνικό κράτος. Η μοναστική ζωή στην Έλωνα αναζωπυρώθηκε μόλις το 1972.
Σήμερα η μονή τιμάται ιδιαίτερα όχι μόνο από τους Κυνουριάτες και τους Λάκωνες, αλλά και από Σπετσιώτες και Υδραίους, δεσμός που δείχνει πόσο εκτεταμένο μπορούσε να είναι το ακτινωτό πεδίο ενός ορεινού προσκυνήματος πριν από την εποχή των εύκολων μετακινήσεων. Το πανηγύρι της 15ης Αυγούστου παραμένει από τα πολυπληθέστερα της περιοχής, με δεύτερο μεγάλο προσκύνημα στις 23 Αυγούστου, στα εννιάμερα της Παναγίας.
Η Παναγία του Μαινάλου
Στην απέναντι πλευρά της Πελοποννήσου, στους πρόποδες του Μαινάλου, το ίδιο διάταγμα του 1833 άφησε το δικό του αποτύπωμα σε ένα ακόμη προσκύνημα: την Παναγία τη Βαλτεσινιώτισσα , ενάμιση χιλιόμετρο από το Βαλτεσινίκο της Γορτυνίας.
Παλιά σφραγίδα της μονής χρονολογεί την ίδρυσή της στο 1625. Ο ναός, μονόκλιτος σταυροειδής με οκτάπλευρο τρούλο, υπέστη διαδοχικές καταστροφές κατά την Τουρκοκρατία, ανάμεσά τους και πυρπόληση που αποδίδεται στα στρατεύματα του Ιμπραήμ κατά την περίοδο 1825-1828. Οι γραπτές μαρτυρίες για τη λειτουργία της καλύπτουν το διάστημα από το 1744 έως το 1834, όταν η μονή διαλύθηκε με το ίδιο διάταγμα που έπληξε την Έλωνα. Δύο επίσκοποι της κατοπινής Μητρόπολης Ρέοντος και Πραστού, ο Ιάκωβος και ο Διονύσιος, συνδέονται με την ιστορία της μονής, ένδειξη του ρόλου που είχε στην εκκλησιαστική ζωή της περιοχής.
Η μονή ξαναλειτούργησε αργότερα και σήμερα φιλοξενεί μοναχές. Μέρος της αρχικής αγιογράφησης διασώζεται ακόμη στους τοίχους της, παρά τις καταστροφές. Το πανηγύρι της 15ης Αυγούστου συγκεντρώνει κόσμο από τα γύρω χωριά της ορεινής Γορτυνίας, χωρίς τη μεγάλη προσέλευση επισκεπτών που γνωρίζουν άλλα προσκυνήματα της Αρκαδίας. Ο σχετικά περιορισμένος αριθμός προσκυνητών δεν αναιρεί τη σημασία του τόπου για τους κατοίκους της περιοχής, που τον θεωρούν σημείο αναφοράς.
Ένα ημιορεινό χωριό της Αργολίδας με το όνομα της γιορτής
Στην Αργολίδα , ανάμεσα στον αργολικό κάμπο και τα ορεινά χωριά της περιοχής, βρίσκεται η Λυρκεία , παλαιότερα γνωστή ως Κάτω Μπέλεσι. Το χωριό είναι χτισμένο στους ανατολικούς πρόποδες του όρους Λύρκειο, σε μια μικρή κοιλάδα που διαρρέει ο ποταμός Ίναχος, σε υψόμετρο περίπου 250 μέτρων, είκοσι χιλιόμετρα από το Άργος.
Η κεντρική εκκλησία του χωριού είναι αφιερωμένη στην Κοίμηση της Θεοτόκου, ενώ γύρω από τον οικισμό βρίσκονται αρκετά ξωκλήσια, αφιερωμένα στον Άγιο Δημήτριο, στον Άγιο Γεώργιο, στην Παναγία και στην Αγία Παρασκευή. Στο βορειοανατολικό ύψωμα του χωριού, γνωστό ως Παλιοκαστράκι, σώζονται κατάλοιπα οχυρωμένης θέσης των κλασικών χρόνων, ταυτισμένης από ερευνητές με την αρχαία ακρόπολη της Λύρκειας. Το τοπίο, δηλαδή, κουβαλάει στρώματα ιστορίας πολύ πριν από τη χριστιανική εποχή, κάτι που δεν είναι σπάνιο στην ενδοχώρα της Αργολίδας.
Το πανηγύρι της 15ης Αυγούστου στη Λυρκεία δεν διαφημίζεται με τον τρόπο που διαφημίζονται τα μεγάλα προσκυνήματα. Λειτουργεί, όπως και σε πολλά ημιορεινά χωριά της περιοχής, ως ημέρα επιστροφής για όσους έχουν μετακινηθεί προς τα αστικά κέντρα, χωρίς αυτό να σημαίνει ότι η θρησκευτική διάσταση της γιορτής υποχωρεί μπροστά στην κοινωνική.
Δεν είναι το μοναδικό σημαντικό προσκύνημα της Κοίμησης στην Αργολίδα. Στην Αγία Τριάδα , το παλαιό Μέρμπακα, δεσπόζει ένας από τους σπουδαιότερους βυζαντινούς ναούς της περιοχής της περιόδου των Κομνηνών, αφιερωμένος στην ίδια γιορτή.
Τι μένει από αυτά τα προσκυνήματα
Τα σημεία αυτά δεν μοιράζονται μόνο την αφιέρωσή τους στην Κοίμηση της Θεοτόκου. Μοιράζονται και μια κοινή ιστορική τομή: το 1833 και το 1834, όταν το νεοσύστατο ελληνικό κράτος έκλεισε δεκάδες μοναστήρια σε όλη την επικράτεια, μεταξύ αυτών την Έλωνα και τη Βαλτεσινιώτισσα. Η απόφαση εκείνη δεν αφορούσε μόνο διοικητική αναδιάρθρωση. Άλλαξε de facto τον χάρτη της θρησκευτικής ζωής στην ύπαιθρο για δεκαετίες, ώσπου κάποια από αυτά τα προσκυνήματα να ξαναβρούν τον δρόμο τους, άλλα γρηγορότερα, άλλα, όπως η Έλωνα, μετά από έναν και πλέον αιώνα.
Δεν πρέπει να εξιδανικεύεται η εικόνα του ορεινού προσκυνήματος ως αναλλοίωτου φύλακα της παράδοσης. Η ιστορία τους είναι γεμάτη διακοπές, εγκατάλειψη, καταστροφές από πολέμους και αποφάσεις που δεν είχαν καμία σχέση με τη θέληση των κατοίκων της περιοχής. Αυτό που επιβίωσε δεν είναι μια αδιάκοπη συνέχεια, αλλά η επιμονή ανθρώπων που, γενιά μετά τη γενιά, θεώρησαν αξία τον ίδιο βράχο, το ίδιο ξωκλήσι, τον ίδιο δρόμο ανηφορικό. Στις 15 Αυγούστου, όταν η καμπάνα χτυπά σε αυτά τα σημεία, δεν σημαίνει μόνο μια θρησκευτική επέτειο. Σημαίνει και ότι κάτι που θα μπορούσε να είχε σβήσει, δεν έσβησε.
Πηγή: patrisnews.com
