Από τον Ευριπίδη και τη Σιμόν Βέιλ ως το LUX: ένα απροσδόκητο κείμενο της Αν Κάρσον στο νέο τεύχος του London Review of Books για τη Ροζαλία αποκαλύπτει τι κοινό μπορεί να έχει μια ποπ αρένα με την αρχαία τραγωδία.
Έχω hangover από τη Ροζαλία». Είναι ίσως από τις τελευταίες φράσεις που θα περίμενε κανείς να διαβάσει κάτω από το όνομα της Αν Κάρσον. Κι όμως, έτσι ανοίγει το On Rosalía, το νέο κείμενο της Καναδής ποιήτριας, δοκιμιογράφου και μεταφράστριας στο London Review of Books, με αφορμή μια συναυλία της Ροζαλίας στο Σικάγο, μπροστά σε περίπου 20.000 θεατές.
Από την αρχή γίνεται σαφές ότι η Κάρσον δεν γράφει μια συνηθισμένη κριτική συναυλίας. Δεν την ενδιαφέρει αν το setlist ήταν σωστό ούτε αν η παραγωγή άξιζε τα λεφτά της. Την ενδιαφέρει κάτι παλιότερο και πιο παράξενο: τι συμβαίνει όταν ένα πλήθος ζητά από ένα σώμα να αντέξει για λογαριασμό του μια ένταση σχεδόν απάνθρωπη.
Η Ροζαλία, μέσα στην αρένα, εμφανίζεται σαν φωνή, εικόνα, πρόσωπο και θυσιαζόμενο σώμα μαζί. Η Κάρσον παρακολουθεί τα λευκά κρινολίνα, τα ουρλιαχτά, το στάδιο που σηκώνεται όρθιο με κάθε ανάσα της τραγουδίστριας. Το κοινό δεν χειροκροτεί απλώς. Ουρλιάζει σχεδόν ασταμάτητα, σαν κάθε φωνητική κίνηση της Ροζαλίας να αγγίζει ξεχωριστά τη σπονδυλική στήλη του καθενός.
Κάπου εκεί η Κάρσον γράφει τη φράση που ανοίγει πραγματικά το κείμενο: απαιτούμε ηρωισμό από τους διασκεδαστές μας. Θέλουμε να τραγουδούν πιο δυνατά απ’ όσο αντέχει άνθρωπος, να χορεύουν περισσότερο απ’ όσο αντέχει ένα σώμα, να επιβιώνουν από το να αγαπιούνται τόσο έντονα. Στο τέλος, παρατηρεί, αυτοί που έχουν στραγγιστεί είμαστε εμείς.
Αυτό είναι το σημείο όπου η Ροζαλία σταματά να είναι μόνο Ροζαλία. Για την Κάρσον, η ποπ αρένα αρχίζει να μοιάζει με πολύ παλιότερη σκηνή. Η ίδια έχει επιστρέψει ξανά και ξανά στην αρχαία τραγωδία, στον Ευριπίδη, στη Σαπφώ, στον μύθο, στην επιθυμία που διαλύει το εγώ. Στα Grief Lessons, τις μεταφράσεις της σε τέσσερις τραγωδίες του Ευριπίδη, είχε γράψει για τον ηθοποιό που μπαίνει στη δράση για λογαριασμό μας, ώστε να μη χρειαστεί να κατέβουμε μόνοι μας στον δικό μας πάτο.
Στο Σικάγο του 2026, ο Ηρακλής του Ευριπίδη δεν βρίσκεται στη σκηνή. Βρίσκεται μία από τις μεγαλύτερες ποπ σταρ του κόσμου. Η δομή, όμως, μοιάζει παράξενα συγγενική. Ένα σώμα στέκεται μπροστά στο πλήθος, δέχεται πάνω του φωνή, βλέμμα, πόθο, προσδοκία, εξάντληση, και ο θεατής ζει μέσα από αυτό κάτι που μόνος του δεν θα μπορούσε να φτάσει τόσο μακριά.
Γι’ αυτό το On Rosalía έχει μεγαλύτερο ενδιαφέρον από την απολαυστική είδηση ότι η Αν Κάρσον πήγε σε μια συναυλία και γύρισε με «Rosalía hangover». Η Κάρσον βρίσκει μέσα στην πιο σύγχρονη μηχανή της παγκόσμιας ποπ ένα ερώτημα που την απασχολεί εδώ και δεκαετίες: τι ζητάμε από εκείνον που αναλαμβάνει να αισθανθεί περισσότερο για χάρη μας;
Η συνάντηση γίνεται ακόμη πιο περίεργη αν κοιτάξει κανείς προς τη Ροζαλία της εποχής του LUX. Δεν είναι η ποπ σταρ της εύκολης ηδονής, αλλά μια τραγουδίστρια που έχει μεταφέρει τη σκηνή της προς τη θρησκευτική εικόνα, τη γλώσσα των αγίων, τη θυσία, τη λύτρωση, τη μυστική ένωση, τη Σιμόν Βέιλ. Το άλμπουμ κινείται σε πολλές γλώσσες και αντλεί από ιστορίες γυναικών αγίων και μυστριών, μετατρέποντας την ποπ σε κάτι που μοιάζει άλλοτε με όπερα, άλλοτε με λειτουργία και άλλοτε με υπερπαραγωγή για ένα κοινό που θέλει να πιστέψει χωρίς να ξέρει πάντα σε τι.
Η Σιμόν Βέιλ βρίσκεται επίσης βαθιά μέσα στο έργο της Κάρσον. Το Decreation πήρε από τη Βέιλ την έννοια της «αποδημιουργίας», την προσπάθεια να παραμερίσει κανείς το εγώ ώστε να δημιουργηθεί χώρος για κάτι πέρα από αυτό. Έτσι, η Ροζαλία και η Κάρσον δεν συναντιούνται τυχαία. Η μία έχει φτάσει, μέσα από την ποπ, σε μια περιοχή αγιότητας, εξάντλησης και μυστικισμού. Η άλλη κινείται εκεί εδώ και χρόνια, μέσα από την ποίηση, την αρχαία τραγωδία και τη μετάφραση.
Δεν είναι το ίδιο πράγμα μια ποπ συναυλία, μια αρχαία τραγωδία και η μυστική ένωση με τον Θεό. Η Κάρσον δεν τα μπερδεύει. Αυτό που αναγνωρίζει είναι μια κοινή μορφή έκστασης: η έξοδος από το εγώ, η υπέρβαση του ανθρώπινου μέτρου, η απαίτηση να συνεχίσει το σώμα λίγο περισσότερο απ’ όσο φαίνεται δυνατό.
Από τις ψηλές θέσεις της αρένας, η σκέψη της πηγαίνει και στο Θέατρο του Διονύσου στην Αθήνα. Η Ροζαλία και οι χορευτές της μοιάζουν από μακριά με μικρό διάγραμμα σωμάτων πολύ χαμηλά στη σκηνή, όπως οι αρχαίοι ηθοποιοί μπροστά σε χιλιάδες θεατές. Μόνο που στην αρχαιότητα υπήρχαν μάσκες. Εδώ υπάρχει το πρόσωπο της Ροζαλίας, τεράστιο στην οθόνη, διαρκώς παρόν, μυθικό με τεχνολογικό τρόπο.
Η οθόνη γίνεται δεύτερη σκηνή. Επειδή οι θεατές μπροστά της στέκονται όρθιοι, η Κάρσον παρακολουθεί συχνά τη Ροζαλία από τη μεγάλη προβολή. Το πρόσωπο της τραγουδίστριας μεγαλώνει, γεμίζει τον χώρο, γίνεται θέατρο από μόνο του: έρωτας, πόζα, πληγή, λάμψη, ειρωνεία, θρησκευτική ένταση. Η σύγχρονη ποπ δεν συμβαίνει μόνο πάνω στη σκηνή, συμβαίνει και στο πρόσωπο που μεγεθύνεται πίσω της.
Η Κάρσον πιάνει με περίεργη ακρίβεια και τη θηλυκότητα της Ροζαλίας. Τη συγκρίνει με την Μπιόρκ και παρατηρεί ότι, ενώ η Μπιόρκ φεύγει από τη θηλυκότητα πηγαίνοντας προς άλλα είδη, άλλα πλάσματα, άλλες μορφές ζωής, η Ροζαλία κάνει το αντίθετο: πηγαίνει πιο βαθιά μέσα στο θηλυκό. Παίζει με τη γοητεία, την πόζα, την αυτοπαρωδία, τη σεξουαλικότητα, το βλέμμα που ξέρει ότι πέφτει πάνω της. Για την Κάρσον, αυτή είναι μια νέα μορφή φεμινισμού: όχι απόδραση από την εικόνα, αλλά κατάληψή της από μέσα.
Κι όμως, η λατρεία που περιγράφει δεν γίνεται κοινότητα. Σε άλλες μεγάλες παραστάσεις, γράφει περίπου, το κοινό μπορεί να αποκτήσει την αίσθηση ότι όλοι μαζί συμμετέχουν στην ίδια έξαρση. Εδώ, ο κάθε θεατής μοιάζει μόνος του ερωτευμένος με τη Ροζαλία, απασχολημένος με τη δική του ιδιωτική σωτηρία. Δεν υπάρχει απαραίτητα κοινό σώμα. Υπάρχουν 20.000 ξεχωριστές φαντασιώσεις που κοιτούν προς το ίδιο πρόσωπο.
Γι’ αυτό και το φινάλε στην αποβάθρα του τρένου είναι τόσο δυνατό. Μετά τη συναυλία, το πλήθος δεν μοιάζει να κουβαλά μια κοινή έξαρση. Η νύχτα έχει διπλωθεί, η ένταση έχει αποσυρθεί, ο καθένας επιστρέφει στη δική του σιωπή, στα δικά του ακουστικά, στη δική του μικρή εσωτερική ταινία. Η Ροζαλία έχει φύγει από τη σκηνή, αλλά συνεχίζει να δουλεύει μέσα τους ως εικόνα, φωνή, φαντασίωση, υπόλειμμα.
Αυτό κάνει το κείμενο της Κάρσον σημαντικό πέρα από τους θαυμαστές της Ροζαλίας. Δεν γράφει για το αν μια συναυλία ήταν καλή. Περιγράφει τι ζητάμε σήμερα από τους μεγάλους ερμηνευτές: να τραγουδούν πιο δυνατά απ’ όσο αντέχει ένα σώμα, να γίνονται εικόνες μεγαλύτερες από τον εαυτό τους και να μας δίνουν, για δύο ώρες, μια μορφή ιδιωτικής λύτρωσης μέσα σε έναν χώρο που δεν ξέρει πάντα πώς να γίνει κοινότητα.
Η Ροζαλία είχε πει ότι την ενδιαφέρει περισσότερο να κοιτάζει τους αγίους παρά να βλέπει διάσημους να αναφέρονται διαρκώς σε άλλους διάσημους.
Μερικούς μήνες αργότερα, η Αν Κάρσον την κοιτάζει μέσα από τα λευκά κρινολίνα, τη φωνή και την αρένα, και βλέπει όχι ακριβώς μια αγία, αλλά κάτι ίσως παλιότερο: τον άνθρωπο που στέκεται μπροστά στους άλλους και αναλαμβάνει την υπερβολή για λογαριασμό τους.
Κάποτε τον έλεγαν ήρωα.
Με στοιχεία από London Review of Books/ το κείμενο της Anne Carson εδώ
Πηγή: flamis.gr
