Ήρθε η ώρα να ξαναδώσουμε τον λόγο στον πολίτη. Πόσες φορές έχουμε ακούσει ότι «ο πολίτης αποφασίζει»; Κι όμως, τις περισσότερες φορές ο πολίτης καλείται να αποφασίσει μία φορά: την ημέρα των εκλογών. Μετά, οι αποφάσεις περνούν στα χέρια των εκλεγμένων εκπροσώπων και η κοινωνία επιστρέφει στον ρόλο του παρατηρητή.
Κάπου εδώ βρίσκεται ένα από τα μεγαλύτερα προβλήματα της δημοκρατίας μας. Δεν έχουμε ανάγκη από λιγότερη δημοκρατία. Έχουμε ανάγκη από περισσότερη συμμετοχή. Η συμμετοχική δημοκρατία δεν σημαίνει ότι καταργούμε τους αιρετούς ή ότι όλοι αποφασίζουν για όλα. Σημαίνει κάτι πολύ πιο απλό: Ο πολίτης να έχει λόγο πριν από την απόφαση, όχι μόνο ψήφο μετά την απόφαση.
Και αυτό μπορεί να ξεκινήσει από τον χώρο όπου η πολιτική συναντά καθημερινά τη ζωή μας: τον Δήμο. Ο Δήμος μπορεί να γίνει το πρώτο εργαστήριο δημοκρατίας. Ο δημότης γνωρίζει καλύτερα από οποιονδήποτε τι συμβαίνει στη γειτονιά του. Ξέρει πού υπάρχει πρόβλημα με την καθαριότητα. Πού χρειάζεται φωτισμός. Ποιο πεζοδρόμιο είναι επικίνδυνο. Ποια πλατεία χρειάζεται αναμόρφωση. Ποιο σχολείο χρειάζεται παρέμβαση.
Γιατί, λοιπόν, να μην έχει λόγο και στην επιλογή των προτεραιοτήτων; Η πρόταση είναι απλή: Να δημιουργήσουμε έναν «Χάρτη Συμμετοχικής Δημοκρατίας» σε κάθε Δήμο. Όχι άλλο ένα σχέδιο που θα μείνει σε ένα συρτάρι. Ένα συγκεκριμένο σύστημα, με κανόνες, χρονοδιαγράμματα και μετρήσιμα αποτελέσματα. Ένα σύστημα που θα μπορούσε να ξεκινήσει με δέκα απλές δεσμεύσεις:
Συμμετοχικός προϋπολογισμός. Συνελεύσεις γειτονιάς. Ηλεκτρονική πλατφόρμα συμμετοχής. Διαφάνεια στα οικονομικά και στα έργα. Διαβούλευση πριν από σημαντικές παρεμβάσεις. Ουσιαστική λειτουργία των θεσμών διαβούλευσης. Συμμετοχή των νέων. Κοινωνικός έλεγχος της υλοποίησης των έργων. Χρήση των εργαλείων άμεσης δημοκρατίας όπου προβλέπεται. Ετήσια δημόσια λογοδοσία.
Δεν πρόκειται για θεωρία. Πολλά από αυτά μπορούν να γίνουν ήδη. Το ζητούμενο είναι να αποκτήσουν πραγματικό περιεχόμενο.
Από τον Δήμο στην Περιφέρεια: Αν ένα τέτοιο μοντέλο λειτουργήσει στον Δήμο, το επόμενο βήμα είναι η Περιφέρεια. Εκεί όπου λαμβάνονται αποφάσεις για μεγαλύτερα έργα, υποδομές, μεταφορές, περιβάλλον, πολιτική προστασία και αναπτυξιακές προτεραιότητες. Και εκεί ο πολίτης μπορεί να έχει λόγο. Όχι μόνο να πληροφορείται τι αποφασίστηκε. Αλλά να συμμετέχει στη συζήτηση για το τι πρέπει να αποτελέσει προτεραιότητα.
Και από εκεί στην κεντρική πολιτεία. Το ίδιο μπορεί να συμβεί και σε εθνικό επίπεδο. Για σημαντικές μεταρρυθμίσεις, η πολιτεία θα μπορούσε να αξιοποιεί συνελεύσεις πολιτών, δημόσιες διαβουλεύσεις και διαδικασίες συμμετοχής πριν από κρίσιμες αποφάσεις. Οι πολίτες δεν θα αντικαταστήσουν τη Βουλή. Θα προσθέσουν όμως κάτι πολύτιμο: μια οργανωμένη φωνή της κοινωνίας στη διαδικασία λήψης αποφάσεων.
Η συμμετοχή χωρίς αποτέλεσμα δεν είναι δημοκρατία. Εδώ βρίσκεται η ουσία. Δεν έχει νόημα να καλούμε τους πολίτες να συμμετέχουν αν έχουμε ήδη αποφασίσει. Δεν έχει νόημα να κάνουμε διαβούλευση αν κανείς δεν διαβάζει τις προτάσεις. Δεν έχει νόημα να ζητάμε τη γνώμη της κοινωνίας αν δεν υπάρχει υποχρέωση να εξηγήσουμε γιατί την αποδεχθήκαμε ή την απορρίψαμε. Η συμμετοχή πρέπει να έχει αποτέλεσμα. Και αυτό σημαίνει ότι οι θεσμοί πρέπει να δεσμεύονται απέναντι στους πολίτες.
Το κάλεσμα: Δεν χρειάζεται να περιμένουμε να αλλάξει πρώτα ολόκληρο το πολιτικό σύστημα. Ας ξεκινήσουμε από εκεί που μπορούμε. Από τον Δήμο μας. Ας ζητήσουμε από κάθε δημοτική αρχή να απαντήσει σε ένα απλό ερώτημα: Πόσο χώρο είστε διατεθειμένοι να δώσετε στους πολίτες να αποφασίσουν μαζί σας;
Ας ζητήσουμε από τους δημότες να μην περιορίζονται στην κριτική. Να προτείνουν. Να συμμετέχουν. Να ελέγχουν. Να αναλαμβάνουν και οι ίδιοι την ευθύνη των επιλογών τους.
Και ας ζητήσουμε από τις δημοτικές παρατάξεις, ανεξάρτητα από πολιτική τοποθέτηση, να πάρουν θέση: Θέλουμε τον πολίτη θεατή ή συμμέτοχο; Ας το δοκιμάσουμε. Σε έναν Δήμο. Σε μία γειτονιά. Σε έναν συμμετοχικό προϋπολογισμό. Σε μία συνέλευση πολιτών. Και ας μετρήσουμε το αποτέλεσμα.
Αν λειτουργήσει, ας το επεκτείνουμε. Από τον Δήμο στην Περιφέρεια. Από την Περιφέρεια στην Πολιτεία. Γιατί οι μεγάλες δημοκρατικές αλλαγές δεν χρειάζεται πάντα να ξεκινούν από τα κέντρα εξουσίας. Μπορούν να ξεκινήσουν από την κοινωνία. Από ανθρώπους που αποφασίζουν ότι δεν θέλουν πλέον απλώς να διαμαρτύρονται για όσα αποφασίζουν άλλοι. Θέλουν να συμμετέχουν. Θέλουν να έχουν λόγο. Θέλουν να αναλάβουν ευθύνη. Και πάνω απ’ όλα: θέλουν η δημοκρατία να είναι καθημερινή πράξη και όχι μόνο εκλογική διαδικασία.
Η Δημοκρατία δεν τελειώνει στην κάλπη. Εκεί πρέπει να αρχίζει.
*Ο Χάρης Κοντογιαννατος είναι εκπρόσωπος εργαζομένων στο χώρο του φαρμάκου, Συντονιστής Γραμματέας Νοτιοδυτικής Ελλάδος στο κόμμα Βολτ Ελλαδος, πρώην αντιπρόεδρος του ΤΕΑΥΦΕ ΝΠΙΔ & μέλος της δημοτικής παράταξης «σπιραλ» του Δήμου Πατρέων.
